मंगोलहरु विजय उत्सव मनाउँदै यसरी आईपुगेका थिए भारतसम्म

तेह्रौं शताब्दीमा यूरोपमा पोपको शासन अन्तर्गत इसाई जगतलाई एकजुट गर्ने अद्भूत र अन्ततः विष्प्रभावी संघर्ष जारी थियो । त्यतिनै बेला एसियाको अझ ठूलो मञ्चमा त्यसभन्दा पनि धेरै महत्पवूर्ण घटनाहरु घटिरहेका थिए ।
चीनको उत्तर स्थित क्षेत्रको तातारहरुले संसारको राजनीतिमा अचानक प्रमुखता हासिल गरे र एकपछि एक यस्ता विजयहरु प्राप्त गरे जसको बराबरीको कुनै घटना इतिहासमा उपलब्ध छैन । ति मंगोलहरु थिए । तेह्रौं शताब्दीको प्रारम्भमा यी मानिसहरु घुमक्कड घोडसवारहरुको झुण्ड थिए जो आफ्ना पूर्वजहरु हुँडहरु जस्तै मासु र घोडाको दुधमा गुजारा गर्दथे तथा छालाबाट बनाइएका टेन्टहरुमा रहन्थे ।
उनीहरु स्वयम्ले चीनी प्रभुत्वबाट स्वतन्त्रता प्राप्त गरेका थिए र कयौं अन्य तुर्क कविलाहरुसँग मिलेर एक सैन्य महासंघ बनाएका थिए । यसको केन्द्रीय क्याम्प साइबेरियामा ओनों नदीको किनारामा थियो ।
यसबेला चीन विभाजित स्थितिमा थियो । तांग राजबंश दशौं शताब्दीमा नै क्षीण भएर समाप्त भइसकेको थियो र युद्धरत राज्यहरुको बीचमा विभाजनको एक क्रमपछि तिनका प्रमुख साम्राज्य बनिरहे । उत्तरमा ‘किन’को साम्राज्य थियो जसको राजधानी पेकिंग थियो तथा दक्षिणमा सुंगको साम्राज्य थियो जसको राजधानी नानकिंग थियो । हिसिया यी दुवैको बीचमा थियो । ई. ११२४ मा मंगोल महासंघको नेता नंगेज खानले किन साम्राज्यमाथि आक्रमण गरिदियो र पेकिंग कब्जामा लियो । त्यसपछि उ पश्चिमतर्फ मोडियो र पश्चिम तुर्किस्तान, पर्सिया आर्मीनिया, लाहौरसम्म भारतलाई तथा हंगेरी र साइलेसियासम्म दक्षिणी रुसलाई जित्यो । उ एक यति ठूलो साम्राज्यको शासकको रुपमा उदायो की उसले प्रशान्त महासागरदेखि पीपर नदीसम्म उसको साम्राज्य फैलियो ।
उसको उत्तराधिकारी ओगदई खानले मंगोलियाको कराकोरममा स्थायी राजधानीको स्थापना ग¥यो र आश्चर्यजनक विजयहरुको अभियानलाई जारी राख्यो । उसका सेनाहरु धेरै उच्च दक्षतासँगै संगठित थिए र तिनीहरुसँग चीनसँग खोसेको बारुदपनि थियो । जसलाई उनीहरु साना बन्दुकहरुमा प्रयोग गर्देथे । उसले किन साम्राज्यको विजय पुरा ग¥यो र आफ्नो सेनाहरुलई एसियालाई पार गराउँदै रुसको लागि पठायो जुन एक अद्भूत रवाना थियो । ई. १२४० मा किवलाई नष्ट ग¥यो र लगभग पुरा मंगालहरुलाई कर दिने बाध्य बनायो । पोल्याण्डलाई कब्जा ग¥यो र ई. १२४१मा दक्षिणी साइलेसियामा लिगनित्जको लडाईंमा पोलो र जर्मनहरुको एक मिलि जुली सेना काटियो यस्तो प्रतित हुन्छ कि सम्राट पे्रmडरिक द्धितियले यस ज्वारलाई रोक्नको लागि कुनै प्रयार गरेनन् ।
‘रोमन साम्राज्यको अवन्नति र पतन’ शीर्षक गिवनको पुस्तकको आफ्नो नोटमा बरी भन्दछन् कि रोमन इतिहासले वर्तमानमा यो बुझाउन शुरु गरेको छ कि मंगोल सेनाको सफलताहरु, जसले ई. १२४१ के वसन्तमा पोल्याण्डलाई नष्ट गर्दै हंगेरीमा कब्जा गरेको थियो, उत्कृष्ट रणनीतिका कारण उक्त सफलता प्राप्त भएको थियो । मंगोलसँग सेनाको संख्या अति नै धेरै थियो । तर यो तथ्य अहिलेसम्म सबैलाई ज्ञात हुन सकेको छैन । यो नराम्रो विचार अहिले पनि प्रचलित छ की तातारहरु असभ्य मानिसहरुका झुण्ड थिए र केवल आफ्नो विशाल संख्याको बलमा आफ्नो समक्ष आउने हरेक चीजलाई सामना गर्दथे तथा बाधाहरु भएर अत्यन्तै छिटो दौडन्थे र तिनलाई मात्र बजनद्धारा टाढा हटाइदिन्थे । दक्षिणी वेस्तुलादेखि ट्रासेल्वानियासम्म विस्तुत अभियानमा जुन समयनिष्ठा र प्रभावोत्पादकतासँगै सारा प्रवन्ध गरिएका थिए । त्यो अदभूत थियो । यस्तो अभियान त्यस समयको यूरोपीय सेनाको क्षमताबाट पूर्ण रुपले बाहिर थियो र त्यो कुनै पनि यूरोपीय सेनानायकको बुद्धिभन्दा पर थियो । फ्रेडरिक द्धितियदेखि लिएर उ भन्दा पहिले यूरोपमा कुनै पनि यस्तो नजरल थिएन जो कि रणनीतिको मामलामा वरिष्ठताको तुलनामा हालै काम सिक्नेवाल नरहेको होस् । यस तथ्यमा पनि ध्यान दिनुपर्दछ की मंगोलहरुले हंगेरीको राजनीतिक स्थिति तथा पोल्याण्डको स्थितिको पूरा ज्ञान प्राप्त गरेपछि मात्र आफ्नो अभियान शुरु गरेका थिए । उनीहरुले एक सुसंगठित गुप्तचर र स्ववस्थाको माध्यमबाट स्वयमलाई सूचित गरिरहनमा पूरा ध्यान दिएका थिए । र, अर्को हंगेरियाली र इसाई शक्तिहरुको केटाकेटी असभ्यहरुको जसरी आफ्ना शत्रुहरुको विषयमा मुश्किलले मात्र केही जान्दथे ।
मंगोल यद्यपि लीगनित्जको लडाईंमा सफल भएका थिए, तर उनीहरुले आफ्नो अभियानलाई पश्चिमतर्फ जारी राखेनन् । अब उनीहरु जंगली र पहाडी क्षेत्रहरुमा पुगिरहेका थिए र तिनको कार्यनीति यस्ता क्षेत्रहरुमा अभियानको लागि समुचित थिएन । यसकारण उनीहरु दक्षिण पश्चिमतर्फ मोडिए र आफ्नो सजातीय मगियारहरुलाई ठीक त्यसरी नै हत्या गर्दै अथवा आत्मसात गर्दै, हंगेरीमा बस्ने कुराको फैसला गरे । जसरी कि यी मगियारहरुले यसभन्दा पहिले मिलजुल गरेका सीथियनहरु, अवारहरु तथा हुँणहरुलाई हत्या अथवा आत्मसात गरेका थिए । हंगेरीका मैदानहरुमा उनीहरुले संभवतः पश्चिम र दक्षिण तर्फ धावा बोलेका थिए जस्तो कि हंगेरियाइहरुले नवौं सताब्दीमा, अवारहरुले सातौं र आठौं सताब्दीमा र हुँणहरुले पाँचौं शताब्दीमा गरेका थिए । तर, आगदईको मृत्यु अचानक हुनगयो र ईं १२४२ मा उत्तरधिकारको विषयमा समस्या खडा हुनगयो । यसकारणले फिर्तिको आदेश भएको कारण मंगोलहरुको पराजित सेनाहरु हंगेरी र रुमानियालाई पार गर्दै फिर्ता हुन थाले ।
यसपछि मंगोलहरुले आफ्नो ध्यान एसियामा विजय गर्नमा केन्द्रित गरे । तेह्रौं सताब्दीको मध्यसम्म उनीहरुले शुंग साम्राज्यलाई जितिसकेका थिए । ई. १२५१ म मंगु खान महान खानको रुपमा ओगदई खानको उत्तरधिकारी बन्यो र उसले आफ्नो भाई कुब्लई खानलाई चीनको गर्भनर नियुक्ति ग¥यो । ई. १२८० मा कुब्लई खानलाई चीनको सम्राटको रुप्मा औपचारिक मान्यता दिइयो र यसप्रकार युवान राजवंश स्थापना भयो जसले ई. १३६८ सम्म शासन गरिरह्यो । जब चीन मंगू खानको भाई हुलगु गान पर्सिया र सीरियालाई वीजित गरिरहेको थियो त्यसबेला मंगोलहरुले इस्लामप्रति कटु वैरभाव प्रर्दशन गरे र बगदाद सहरमा कब्जा गरेपछि त्यहाँको आवादीको कत्लेआम गरे त्यस अति प्राचीन सिंचाई व्यवस्थालाई नष्ट गरे यसले सुमेरियाको प्राची